 ÇEŞİTLİ DEVLETLERLE YAPILAN RESMİ VE ÖZEL TEMASLAR
Saygıdeğer Efendiler,
1921 yılı içinde, çeşitli devletlerle
resmî ve özel bir takım temaslar kuruluyordu. Türk - Rus temas ve
ilişkileri olumlu bir yönde gelişiyordu. Fransızlardan başka, İtalyanlar
ve İngilizlerle de temaslar kurulmuştu.1921 yılı Haziranında yanlış
anlaşılmaya yol açmış bulunan bir konuyu açıklayacağım.13 Haziran 1921'de
İtilâf Kuvvetleri Başkomutanı General H a r r i n g t o n'un yakınlarından
olduğunu söyleyen Binbaşı e n r y ( Henri ) ve S t u r t o n ( Ştörton
) adlarındaki iki subay motorla İnebolu'ya geldiler. Bu subaylar,
G e n e r a l H a r r i n g t o n (Harington) adına şunları bildirdiler
: Ben, bir torpido ile İnebolu'dan İstanbul'a H a r r i n g t o n
'un Boğaziçi'ndeki yalısına gideyim. Orada generalle barış esasları
üzerinde anlaşayım. Ayrıca, İngiltere'nin bağımsızlığımızı tam olarak
kabul ettiğini, Yunalıların topraklarımızdan çıkarılacaklarını ve daha
başka konular üzerinde de tartışmanın mümkün olduğunu söylemişler.
Bu subaylara verilen cevapta, benim İstanbul'a gitmeyeceğim ve General
H a r r i n g t o n 'un İnebolu'ya gelip o sırada orada bulunan R
e f e t P a ş a ile görüşmesinin uygun olacağı bildirilmiştir. 18
Haziran 1921 tarihli bir telgrafta İstanbul'da H a m i t B e y'den
geldi.
Bu telgrafta bildirilenler aşağı yukarı şöyleydi : Burada resmî
görevi olan
bir İngiliz, İngiltere'nin İstanbul'daki en büyük makamı adına bugün
bana başvurarak hemen bir barış anlaşması için görüşmeye hazır bulunduklarını,
M u s t a f a K e m a l P a ş a H a z r e t l e r i 'yle derhal ilişki
kurmak istediklerini ve acele cevap beklediklerini size bildirmek üzere
aracı olmamı rica etti.
H a m i t B e y'e verilen cevapta, görüşmelere hazır olduğumuz
bildirilmişti. 5 Temmuz 1921'de Zonguldak'a gelen bir İngiliz torpidosu
G e n e r a l H a r r i n g t o n 'dan bana bir mektup getirmişti.
Tercümesi Ankara'ya telgrafla bildirilen bu mektup şuydu : Komutan
H e n r y vasıtasıyla aldığım habere göre; siz, bana, bir askerin bir
askerle görüşmesi tarzında bazı düşünceler bildirmek isteğinde bulunuyorsunuz.
Böyle olduğu takdirde, sizce uygun görülecek bir günde İnebolu'da
veya İzmit'te sizinle buluşmak üzere Ajax zırhlısıyla gelmeme Britanya
Hükümeti'nce izin verilmiştir. Arzu buyurulduğu takdirde, durum
üzerinde son derece açık ve serbest olarak görüşmelere hazırım.
Düşüncelerinizi dinlemek ve bunları İngiliz Hükümeti'ne bildirmekle
görevliyim. İngiliz Hükümeti adına ne görüşmeler yapmak ne de konuşmak
için hiç bir resmi yetkim yoktur. Görüşmenin İngiliz zırhlısında
yapılması gerekir. Zırhlıda, yüksek şahsınız kendilerine layık bir
biçimde kabul edilecektir. Karaya dönüşlerine kadar tam bir hürriyet içinde
bulunacaklardır. Böyle bir buluşma kabul edildiği takdirde, size
uygun düşen tarih ve saatlerin bildirilmesini rica ederim.
Bu mektupta yazılanlara göre, G e n e r a l H a r r i n g t o n
ile temasa geçmek ve görüşmek isteyenin ben olduğum anlaşılıyor.
Halbuki,gerçek böyle değildir. Onun için G e n e r a 1 H a r r i
n g t o n 'a şu cevabı verdim :
Zonguldak'a göndermiş olduğunuz mektubun tercümesini, bugün
Ankara'ya bildirdiler.
Aramızda yapılacak görüşmelerin bir yanlış anlama temeline dayandırılmaması
için aşağıdaki noktalara dikkatinizi çekmeye mecburum. 13 Haziran tarihinde
Binbaşı H e n r y ve arkadaşları İnebolu'ya gelerek, zâtıâlîlerinin,
Binbaşı H e n r y aracılığı ile R e f e t P a ş a ' ya teklif edilmiş
olan esaslar üzerinde benimle görüşmek istediğinizi bildirmişlerdir.
Nitekim, bu noktalar Binbaşı H e n r y tarafından size yazılan ve
imzalı bir sureti de bize bırakılmış olan mektupta bildirilmiştir.
Aramızda doğrudan doğruya yapılan haberleşmenin başlangıcı bundan
ibarettir. Millî isteklerimiz sizce bilinmektedir. Millî topraklarımızın
düşmanlardan tamamıyla kurtarılması millî sınırlarımız içinde siyasî,
malî, iktisadî,askerî ve kültürel alanlarda tam istiklâl ilkesi
kabul edildiği takdirde, görüşmelere başlamaya hazır olduğumuzu
bildiririm. Size, Binbaşı H e n r y tarafından açıklanan sebepler
dolayısıyla, görüşmelerin, sizin çok iyi karşılanacağınız İnebolu
kasabasında ve karada yapılması bizce uygun görülmüştür. Bu
noktalarda aramızda
görüş birliği olup olmadığını belirtecek cevabınızı bekliyorum.
Yüksek maksadınız, sadece durum hakkında bilgi almak ise, bunun için
arkadaşlarımızdan birini görevlendirebiliriz.
Bu mektuba bir karşılık gelmedi. Ancak, Temmuzun yedinci günü İstanbul'da
H â m i t B e y'i gören İngiliz maslahatgüzarı M ö s y ö R a t t
i g a n (Retigın), bir tüccar olarak Anadolu'ya gelen Binbaşı H
e n r y'ye, G e n e r a l H a r r i n g t o n 'un, oradaki İngiliz
esirlerinin yerlerini ve sağlık durumlarını öğrenmeye çalışmasını
ve mümkünse, millî orduların İstanbul'a doğru ilerlemeye devam edip
etmeyeceklerini M u s t a f a K e m a l P a ş a ' dan sormasını
istediğini, B i n b a ş ı H e n r y'nin bundan başka teşebbüslere
girişmek için bir yetkisinin bulunmadığını bildirmiş.
Efendiler,
1922 yılının Ağustosuna kadar da Batı devletleriyle
olumlu anlamda
ciddi ilişkiler kurulamadı. Memleketimizde bulunan düşmanları silâh
gücüyle çıkarmadıkça, gösterebileceğimiz millî varlık ve
kudretimizi fiilen
ispat etmedikçe, diplomasi alanında ümide kapılmanın doğru olmadığı
yolundaki inancımız kesin ve sürekli idi. En doğru görüşün bu olduğunu,
bu olacağını tabiî olarak kabul etmek gerekir. Gerçekten de bugünün
hayat şartları içinde bir tek fert için olduğu gibi, bir millet
için de kudret ve kabiliyetini fiilî eserlerle gösterip ispatlamadıkça
kendisine değer verilmesini ve saygı gösterilmesini beklemek boşunadır.
Kudret ve kabiliyetten yoksun olanlara değer verilmez. İnsanlık,
adalet ve cömertliğin gereklerinin yerine getirilmesini, bütün bu
vasıflara sahip olduğunu gösterenler isteyebilir.
|
